ધોરણ 8 ગુજરાતી કાવ્ય 1 'આ તો ઇશ તણો આવાસ ' - ઇન્ટરેક્ટિવ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન -એકમ કસોટી

ભાગ ૨: સ્વાધ્યાય અને મૂલ્યાંકન કસોટી

પાઠ ૧: આ તો ઈશ તણો આવાસ

પ્રસ્તુતિ: દિપક ચૌધરી | Exam Guru

📚 સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન

(સ્માર્ટ બોર્ડ પર વિભાગ ખોલવા માટે તેના પર ક્લિક કરો અને જવાબ જોવા બટન દબાવો)

૧. શબ્દાર્થ અને તેમનો વાક્ય પ્રયોગ

• ઈશ (ધણી, માલિક, પરમેશ્વર): આ સમગ્ર જગત ઈશ નો આવાસ છે.
• આવાસ (ઘર, નિવાસસ્થાન): મારું નવું આવાસ ખૂબ જ સુંદર અને સુવિધાજનક છે.
• આમંત્રિત (આમંત્રેલું): મારા ભાઈના લગ્નમાં ઘણા આમંત્રિત મહેમાનો આવ્યા હતા.
• અતિથિ (મહેમાન): ભારતીય સંસ્કૃતિમાં 'અતિથિ દેવો ભવ' ની ભાવના રહેલી છે.
• સ્વામી (માલિક, રાજા): ઈશ્વર આ આખી સૃષ્ટિનો સ્વામી છે.
• દાસ (સેવક): હું હંમેશાં પ્રભુનો દાસ બનીને રહેવા માંગુ છું.
• હાસ (હાસ્ય, હસવું): નાનકડા બાળકના મુખ પર મીઠું હાસ જોઈને સૌ ખુશ થઈ ગયા.
• અખંડ (આખું, પૂરેપૂરું, સમગ્ર): ભારત એક અખંડ અને સાર્વભૌમ રાષ્ટ્ર છે.
• ધૂંસરી (ધૂરા, જવાબદારી): ખેડૂતે ખેતર ખેડવા માટે બળદની કાંધ પર ધૂંસરી મૂકી.
• ગજું (ક્ષમતા, શક્તિ): આટલો મોટો પથ્થર ઊંચકવો એ મારા એકલાનું ગજું નથી.

૨. શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ અને મૌખિક વાતચીત

શબ્દસમૂહ: જમવા માટે થાળીમાં મૂકવું

શબ્દ: પીરસવું
વાક્ય: માતાએ મને પ્રેમથી થાળીમાં ગરમાગરમ ભોજન પીરસ્યું.

વાતચીત (ચર્ચાના પ્રશ્નો):

૧. કાવ્યની જે પંક્તિ તમને યાદ રહી ગઈ હોય તે ગાઓ.

(વિદ્યાર્થીઓ પોતાની પસંદગીની પંક્તિ ગાશે. ઉદાહરણ: "તું આમંત્રિત અતિથિ એનો નહિ સ્વામી નહિ દાસ; આ તો ઈશ તણો આવાસ.")

૨. ઈશ્વરનું આપેલું તમને શું ગમે છે? શાથી?

મને ઈશ્વરે આપેલું આ સુંદર માનવજીવન, પરિવાર અને પ્રકૃતિ ગમે છે, કારણ કે આ બધાના સહકારથી જીવનમાં સાચો આનંદ અને પ્રેમ મળે છે.

૩. તમને નવરું રહેવું ગમે? કેમ?

ના, મને નવરું રહેવું ગમે નહીં. નવરાશથી કંટાળો આવે છે અને સમય વેડફાય છે. સતત પ્રવૃત્તિમય રહેવાથી શરીર અને મન બંને સ્વસ્થ રહે છે અને નવું શીખવા મળે છે.

૪. નવરાશના સમયમાં તમને શું શું કરવું ગમે?

નવરાશના સમયમાં મને ચિત્ર દોરવા, સારા પુસ્તકો વાંચવા, મિત્રો સાથે મેદાનમાં રમતો રમવી અને બાગકામ કરવું ગમે છે.

૫. તમે મિત્રો સાથે શું શું વહેંચીને ખાઓ છો?

અમે રિસેસમાં મિત્રો સાથે નાસ્તો, ચોકલેટ, મીઠાઈઓ અને ફળો વહેંચીને ખાઈએ છીએ.

૩. બંધબેસતા શબ્દોની જોડ અને વાક્યોનો અર્થભેદ

બંધબેસતા શબ્દોની જોડ બનાવો: (આવાસ, ધૂરા, ઉતાવળું, દાસ, મહેમાન, ક્ષમતા, ઘર, સેવક, અતિથિ, અધીરું, ધૂંસરી, ગજું)

• આવાસ - ઘર
• ધૂરા - ધૂંસરી
• ઉતાવળું - અધીરું
• દાસ - સેવક
• મહેમાન - અતિથિ
• ક્ષમતા - ગજું

આપેલા શબ્દોનો ઉપયોગ કરી વાક્યો બનાવી અર્થભેદ સમજો:

1. દાસ-સ્વામી: એક આદર્શ રાજ્યમાં રાજા પ્રજાનો સ્વામી હોવા છતાં તેમની સેવામાં દાસ બનીને રહે છે.
2. હાસ્ય-રુદન: માનવજીવનના ચક્રમાં સુખમાં હાસ્ય અને દુઃખમાં રુદન આવવું એ સ્વાભાવિક પ્રક્રિયા છે.
3. ધીરજ-ઉતાવળ: કોઈપણ નવું કામ ધીરજથી કરવું જોઈએ, કારણ કે ઉતાવળ કરવાથી કામ બગડી જાય છે.
4. અખંડ-ખંડિત: શિલ્પીએ એક અખંડ આરસપહાણમાંથી એવી મૂર્તિ કંડારી, જે વર્ષો સુધી ખંડિત ન થાય.

૪. ટૂંકા પ્રશ્નોત્તર અને પંક્તિઓ શોધો

કાવ્યને આધારે એક શબ્દમાં જવાબ આપો:

1. કોણ સ્વામી કે દાસ નથી? મનુષ્ય (અતિથિ)
2. આનંદથી શું ખાવાનું છે? ઈશ્વર પીરસે તે
3. કોને પોતાનાં ગણવાનાં છે? એનાં (ઈશ્વરના) જનને
4. પ્રત્યેક ક્ષણે હેતનું શું વેરવાનું કહ્યું છે? હાસ (હાસ્ય)
5. અખંડ શું ચાલે છે? બ્રહ્મચિચોડો
6. શક્તિ મુજબ શું ઉપાડવાનું છે? ધૂંસરી (જવાબદારી)
7. સૌ સાથે વહેંચીને શું ખાવાનું કહ્યું છે? રામની દીધેલ રોટી
8. અમૃત જેવું શું છે? છાશ

આપેલા શબ્દોનો અર્થ દર્શાવતી કાવ્યપંક્તિ શોધીને લખો:

• ૧. સંતોષ: એ પીરસે તે ખા તું રસથી, એ આપે તે લે; એ રાખે તેમ રહે.
• ૨. સમભાવ: એનાં જનને તારાં ગણીને.
• ૩. પ્રવૃત્ત: તું નવરો નવ રે'જે વહેજે, ધૂંસરી ગજા પ્રમાણે.
• ૪. સંપ: સૌ સાથે વહેંચીને ખાજે રામની દીધેલ રોટી.

આપેલા ભાવાર્થને લાગુ પડતી પંક્તિ કાવ્યમાંથી શોધીને લખો:

1. તું એનો આમંત્રેલ મહેમાન છે. ➜ તું આમંત્રિત અતિથિ એનો
2. આ તો ઈશ્વરનું ઘર છે. ➜ આ તો ઈશ તણો આવાસ
3. એનાં માણસોને તું પોતાનાં સમજ. ➜ એનાં જનને તારાં ગણીને
4. તું હંમેશાં કામ કરતો જ રહેજે. ➜ તું નવરો નવ રે'જે વહેજે
5. કામમાં કોઈ કસર ન આવવી જોઈએ. ➜ કામમાં ના'વે કદીય કચાશ

૫. સવિસ્તર પ્રશ્નોના જવાબ અને લેખન કાર્ય

૧. ઈશ તણો આવાસ શાને કહ્યો હશે? શાથી?

આ સમગ્ર સૃષ્ટિ અને વિશ્વને 'ઈશ તણો આવાસ' કહ્યો છે. કારણ કે આ દુનિયાનું નિર્માણ અને તેનું સંચાલન ઈશ્વર દ્વારા થાય છે. ઈશ્વર કણેકણમાં વસેલો છે, તેથી આખું જગત તેનું ઘર (આવાસ) છે.

૨. ઈશ્વરની કઈ કૃપાની વાત કરી છે?

આપણે આ દુનિયામાં માત્ર આમંત્રિત અતિથિ છીએ. ઈશ્વર આપણને જીવન જીવવા માટે જે પરિસ્થિતિ આપે, જે જમવાનું પીરસે અને જે રીતે રાખે, તેમાં જ સંતોષ માનવો અને આનંદથી રહેવું એ ઈશ્વરની અસીમ કૃપા ગણવામાં આવી છે.

૩. ઈશ્વર પીરસે તે રસથી ખાવાનું શાથી કહ્યું હશે?

કારણ કે ઈશ્વર જે પણ સુખ કે દુઃખ રૂપી ભોજન પીરસે છે, તે આપણા ભલા માટે જ હોય છે. તેમાં ફરિયાદ કરવાને બદલે સંતોષથી અને આનંદથી તેનો સ્વીકાર કરવાથી જીવન મધુર બને છે અને મનની શાંતિ જળવાઈ રહે છે.

૪. કામ કરવા બાબતે શું કહ્યું છે?

કામ કરવા બાબતે કવિએ કહ્યું છે કે આપણે ક્યારેય આળસુ બનીને નવરા બેસી રહેવું જોઈએ નહીં. આપણી શક્તિ (ગજા) પ્રમાણે આપણે જવાબદારી રૂપી ધૂંસરી ઉપાડવી જોઈએ અને કામ કરવામાં ક્યારેય કચાશ કે ખામી ન રાખવી જોઈએ.

૫. વહેંચીને ખાવાનું શાથી કહ્યું હશે?

વહેંચીને ખાવાથી મનુષ્યો વચ્ચે પ્રેમ, સંપ અને સહકારની ભાવના વિકસે છે. સૌ એકબીજાના સુખ-દુઃખના ભાગીદાર બને છે અને કોઈ પણ વ્યક્તિ ભૂખ્યો કે એકલો રહેતો નથી, તેથી ઈશ્વરે આપેલી રોટી વહેંચીને ખાવાનું કહ્યું છે.

૬. છાશને સુધા જેવી કેમ કહી હશે?

છાશ એ ગરીબ માણસનું સામાન્ય પીણું કે ભોજન છે. પરંતુ જો તે સૌની સાથે હળીમળીને, વહેંચીને અને સંતોષથી પીવામાં આવે, તો તેમાં પ્રેમ ભળવાથી તે સામાન્ય છાશ પણ અમૃત (સુધા) સમાન મીઠી અને મૂલ્યવાન બની જાય છે.

કવિતાને આગળ વધારો. સ્વરચિત પંક્તિ ઉમેરો. (જૂથકાર્ય)

૧. આ તો ઈશ તણો આવાસ.
૨. તું નવરો નવ રે'જે વહેજે,
જીવનને હસતાં ગાતાં સહેજે,
સૌના હૈયે પ્રેમથી રહેજે,
આ તો ઈશ તણો આવાસ.

વિશ્વ વિશેની ભૌગોલિક માહિતી પુસ્તકાલય અથવા ટેક્નોલૉજીની મદદથી શોધીને દસ-બાર લીટી લખો:

૧. આપણું વિશ્વ પૃથ્વી નામક ગ્રહ પર આવેલું છે, જે સૂર્યમંડળનો ત્રીજો ગ્રહ છે.
૨. પૃથ્વીની સપાટીનો આશરે ૭૧% ભાગ પાણીથી અને ૨૯% ભાગ જમીનથી ઘેરાયેલો છે.
૩. વિશ્વ મુખ્યત્વે સાત ખંડોમાં વહેંચાયેલું છે: એશિયા, આફ્રિકા, ઉત્તર અમેરિકા, દક્ષિણ અમેરિકા, એન્ટાર્કટિકા, યુરોપ અને ઓસ્ટ્રેલિયા.
૪. પૃથ્વી પર પાંચ વિશાળ મહાસાગરો આવેલા છે: પેસિફિક, એટલાન્ટિક, હિંદ, આર્કટિક અને દક્ષિણ મહાસાગર.
૫. એશિયા વિસ્તાર અને વસ્તીની દ્રષ્ટિએ વિશ્વનો સૌથી મોટો ખંડ છે.
૬. પૃથ્વીની બરાબર મધ્યમાંથી પસાર થતી કાલ્પનિક રેખાને વિષુવવૃત્ત કહેવાય છે, જે પૃથ્વીને ઉત્તર અને દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં વહેંચે છે.
૭. વિશ્વનો સૌથી ઊંચો પર્વત હિમાલયમાં આવેલું માઉન્ટ એવરેસ્ટ છે.
૮. વિશ્વની સૌથી લાંબી નદી નાઇલ નદી છે, જે આફ્રિકા ખંડમાં વહે છે.
૯. પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ફરે છે, જેના કારણે દિવસ અને રાત થાય છે.
૧૦. પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ પરિક્રમા કરે છે, જેને કારણે અલગ-અલગ ઋતુઓનો અનુભવ થાય છે.
૧૧. ભૌગોલિક વિવિધતાને કારણે વિશ્વમાં રણ, જંગલો, બરફીલા પ્રદેશો અને મેદાનો જોવા મળે છે.
૧૨. આ અદભુત અને વૈવિધ્યસભર વિશ્વ એ ખરેખર કુદરતનો અને ઈશ્વરનો એક સુંદર આવાસ છે.

📝 એકમ કસોટી: આ તો ઈશ તણો આવાસ (કુલ ગુણ: ૨૫)

ધોરણ: ૮ વિષય: ગુજરાતી સમય: ૧ કલાક

(આ કસોટી નીચે મુજબની ૫ અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ પર આધારિત છે)

LO: G8-2.1.1પ્રશ્ન ૧: નીચેના પ્રશ્નોના એક-એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો. (૫ ગુણ)

1. કવિતાના આધારે મનુષ્ય આ પૃથ્વી પર કોણ છે?
2. બ્રહ્મચિચોડો કેવી રીતે ચાલે છે?
3. આપણે ગજા પ્રમાણે શું ઉપાડવાનું છે?
4. કેવું હાસ્ય વેરવાનું કવિ કહે છે?
5. કવિ કઈ વસ્તુને સુધા (અમૃત) સમાન ગણે છે?

LO: G8-3.1.1પ્રશ્ન ૨: માગ્યા મુજબ ઉત્તર આપો. (૫ ગુણ)

• (અ) નીચેના શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો આપો: (૧) આવાસ (૨) અતિથિ
• (બ) નીચેના શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો આપો: (૧) સ્વામી (૨) હાસ્ય
• (ક) શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ આપો: 'જમવા માટે થાળીમાં મૂકવું'

LO: G8-1.5.2પ્રશ્ન ૩: નીચે આપેલા શબ્દોનો અર્થપૂર્ણ વાક્યમાં પ્રયોગ કરો. (૫ ગુણ)

1. આમંત્રિત
2. અખંડ
3. ક્ષમતા
4. ધૂંસરી
5. પ્રતિપળ

LO: G8-2.1.5પ્રશ્ન ૪: નીચે આપેલી કાવ્યપંક્તિનો ભાવાર્થ સ્પષ્ટ કરો. (૫ ગુણ)

"તું અથરો નવ થાજે જાવા નવ રે’જે વળી ચોંટી;
સૌ સાથે વહેંચીને ખાજે રામની દીધેલ રોટી."

LO: G8-1.1.7પ્રશ્ન ૫: સવિસ્તર ઉત્તર આપો. (કોઈપણ એક - ૫ ગુણ)

1. "આ તો ઈશ તણો આવાસ" કાવ્યમાં કવિ આપણને જીવન જીવવાનો કયો સંદેશ આપે છે? તમારા શબ્દોમાં વર્ણવો.
2. ઈશ્વરે પીરસેલી વસ્તુ રસથી ખાવાનું અને વહેંચીને ખાવાનું કવિ શા માટે કહે છે?

✅ કસોટી સોલ્યુશન / ઉત્તરવહી

પ્રશ્ન ૧ ના જવાબો:

1. મનુષ્ય આ પૃથ્વી પર ઈશ્વરનો આમંત્રિત અતિથિ (મહેમાન) છે.
2. બ્રહ્મચિચોડો અખંડ (સતત) ચાલે છે.
3. આપણે આપણા ગજા પ્રમાણે જવાબદારી રૂપી ધૂંસરી ઉપાડવાની છે.
4. કવિ પ્રતિપળ હેતનું હાસ્ય વેરવાનું કહે છે.
5. કવિ સહિયારી છાશને સુધા સમાન ગણે છે.

પ્રશ્ન ૨ ના જવાબો:

• (અ) સમાનાર્થી: (૧) આવાસ = ઘર/નિવાસસ્થાન, (૨) અતિથિ = મહેમાન
• (બ) વિરુદ્ધાર્થી: (૧) સ્વામી x દાસ/સેવક, (૨) હાસ્ય x રુદન
• (ક) શબ્દસમૂહ: પીરસવું

પ્રશ્ન ૩ ના જવાબો (વાક્ય પ્રયોગ):

1. આમંત્રિત: કાર્યક્રમમાં બધા આમંત્રિત મહેમાનો સમયસર આવી ગયા.
2. અખંડ: ભારત એક અખંડ રાષ્ટ્ર છે.
3. ક્ષમતા: દરેક વ્યક્તિએ પોતાની ક્ષમતા મુજબ કામ કરવું જોઈએ.
4. ધૂંસરી: પિતાજીએ ઘરની બધી જવાબદારીની ધૂંસરી ઉપાડી લીધી.
5. પ્રતિપળ: આપણે પ્રતિપળ ઈશ્વરનો આભાર માનવો જોઈએ.

પ્રશ્ન ૪ નો જવાબ:

ભાવાર્થ: કવિ કહે છે કે મનુષ્યે આ દુનિયામાંથી વિદાય લેવા (મૃત્યુ પામવા) માટે ઉતાવળા (અથરા) ન થવું જોઈએ, અને મોહ-માયામાં ફસાઈને અહીં કાયમ રહેવાની જીદ કરીને ચોંટી પણ ન રહેવું જોઈએ. ઈશ્વરે (રામે) જે કંઈ પણ રોજી-રોટી કે ભોજન આપ્યું છે, તે આપણે સ્વાર્થી બન્યા વિના સમાજના સૌ લોકો સાથે સંપથી વહેંચીને ખાવું જોઈએ.

પ્રશ્ન ૫ નો જવાબ:

(કોઈપણ એક નો ઉત્તર):

૧. કાવ્યનો સંદેશ: આ કાવ્ય દ્વારા કવિ સંદેશ આપે છે કે આ દુનિયા ઈશ્વરનું ઘર છે અને આપણે માત્ર મહેમાન છીએ. આપણે ખોટો અહંકાર છોડી દેવો જોઈએ. ઈશ્વર જે પરિસ્થિતિમાં રાખે તેમાં સંતોષ માનવો જોઈએ. દુનિયાના તમામ લોકોને પોતાના ગણીને પ્રેમ કરવો જોઈએ. આળસુ બનીને બેસી રહેવાને બદલે શક્તિ પ્રમાણે કામ કરવું જોઈએ અને ઈશ્વરે આપેલી વસ્તુઓ વહેંચીને ભોગવવી જોઈએ.

અથવા

૨. રસથી અને વહેંચીને ખાવા વિશે: ઈશ્વર જે ભોજન પીરસે છે તે આપણા કલ્યાણ માટે જ હોય છે, તેમાં ફરિયાદ કર્યા વિના રસથી ખાવાથી સંતોષ મળે છે. તેમજ ઈશ્વરે આપેલી વસ્તુઓ જ્યારે વહેંચીને ખાઈએ છીએ, ત્યારે લોકો વચ્ચે પ્રેમ, સંપ અને ભાઈચારાની ભાવના વધે છે. તેથી કોઈ ભૂખ્યું રહેતું નથી અને સમાનતા સ્થપાય છે.